Fraza. Centrum Edukacji i Rozwoju

1

Zależność między stylem przywiązania a zdrowiem psychicznym dorosłych

Wprowadzenie

Styl przywiązania to sposób, w jaki osoba tworzy i utrzymuje relacje z innymi ludźmi. Diane Poole Heller, opierając się na teorii Blowby’ego i Ainsworth pisze, że ludzki system przywiązania to wrodzony, naturalny, biologiczny proces, który dotyczy całości naszych relacji . Na to, jak osoba będzie funkcjonować w relacjach wpływ ma to, co wydarzyło się we wczesnym dzieciństwie – różne wydarzenia znajdują swoje miejsce w pamięci ukrytej. Dzieci nie są gotowe przyjąć i zinternalizować na poziomie świadomym tych wydarzeń, ponieważ ich układ nerwowy nie jest jeszcze dojrzały, a rozwój hipokampu potrzebuje przynajmniej osiemnastu miesięcy, by pomóc osobie umiejscowić doświadczenia w czasie i przestrzeni. Doświadczenia przywiązaniowe i traumatyczne niejako „pomijają” hipokamp. To właśnie w tym ważnym dla rozwoju czasie kształtują się style przywiązania. Bezpieczne relacje w dzieciństwie sprzyjają neuroplastyczności, czyli zdolności mózgu do adaptacji i tworzenia nowych połączeń neuronalnych, a wczesne doświadczenia przywiązaniowe wpływają na to, jak osoba zapamiętuje sytuacje emocjonalne.

Twórcą teorii przywiązania jest John Blowby, który wniósł ją do psychologii rozwojowej, przełamując w tym kontekście monopol Freuda i wprowadzając do psychoanalizy spojrzenie, które nie koncentruje się wyłącznie na teorii popędów czy karmienia, ale również na adaptacyjnym znaczeniu bliskości opiekuna. Natura przywiązania jest wg Blowby’ego jest interakcyjna i zwraca uwagę na ewolucyjne przystosowanie i biologicznym mechanizmie budowania więzi. To, co odróżnia teorię brytyjskiego psychiatry i psychoanalityka od tej freudowskiej, to również praktyczny wymiar teorii – Freud pracował spekulatywnie, badając pacjentów dorosłych, Blowby natomiast przeprowadził liczne badania na dzieciach . Dzięki temu teoria przywiązania znalazła szerokie zastosowanie w psychologii rozwojowej, neurobiologii i praktyce terapeutycznej.

Blowby koncentruje się przede wszystkim na relacji dziecka z najważniejszym opiekunem – najczęściej matką. Twierdził, że dziecko, które czuje dostępność dostrajającego się do niego opiekuna, kształtuje w sobie poczucie bezpieczeństwa . Matka i dziecko wyposażeni są w adaptacyjne mechanizmy ewolucyjne służące utrzymaniu przywiązania. Jeśli matka adekwatnie odczytuje sygnały, więź wykształca się prawidłowo. Blowby pisze:

Intensywność, z jaką dzieci do około ósmego miesiąca życia dążą do rozbudzenia uwagi rodzica i okazują niezadowolenie tak długo, dopóki nie dopną swego, jest powszechnie znana i niekiedy stanowi źródło niemałej irytacji. Co więcej, dążenie to traktuje się czasami, podobnie jak wiele innych zachowań przywiązaniowych, jako męczącą przywarę małych ludzi, z której należy je czym prędzej wyleczyć. Kiedy natomiast uzna się je za integralną część zachowania przywiązaniowego, staje się ono zrozumiałe i możliwe jest wówczas spojrzenie na nie z większą życzliwością. W środowisku ewolucyjnego przystosowania się człowieka jest najwyraźniej sprawą fundamentalną, by matka dziecka w wieku poniżej trzech, czterech lat, dokładnie wiedziała, gdzie przebywa jej malec i co robi, oraz aby była gotowa do interwencji w razie zagrożenia. Nieustanne anonsowanie jej swojego miejsca pobytu i słanie informacji o swoich działaniach tak długo, dopóki ona z kolei nie da sygnału: „komunikat odebrany”, jest zatem ze strony dziecka zachowaniem przystosowawczym.

Mary Ainsworth, współpracowniczka Johna Bowlby’ego, znacząco rozwinęła teorię przywiązania, wprowadzając koncepcję różnych stylów przywiązania u dzieci. Jej badania, zwłaszcza procedura „obcej sytuacji”, pozwoliły na empiryczne zdefiniowanie tych stylów. Badaczka obserwowała zachowania dziecka w serii ośmiu trzyminutowych epizodów, w których dziecko doświadczało separacji i ponownego połączenia z matką oraz interakcji z nieznajomą osobą. Na podstawie reakcji dzieci w tych sytuacjach Ainsworth wyróżniła trzy główne style przywiązania – bezpieczny, lękowo-ambiwalentny oraz lękowo-unikający .

Style przywiązania

Wyróżnione przez Ainsworth style przywiązania można opisać następująco :

1. Styl bezpieczny

Styl ten buduje się, gdy obiekt jest emocjonalnie dostępny i adekwatnie reaguje na sygnały płynące od dziecka. Zaspokojenie u dziecka potrzeby bliskości sprawia, że czuje się ono bezpieczne i gotowe do eksplorowania otoczenia, wiedząc, że czuwający obiekt zdolny jest ukoić je, gdy pojawi się taka potrzeba. Dziecko przywiązane bezpiecznie szuka kontaktu z opiekunem, potrzebuje bliskości otrzymuje ją. Badania Ainsworth pokazały, że dzieci z bezpiecznym stylem przywiązania w sytuacji „obcej”, gdy są rozdzielone z matką – głośno protestują, wołają ją, szukają jej. Do nieznanej osoby podchodzą najpierw nieufnie i wyraźnie odróżniają ją od matki, ale są w końcu w stanie mniej lub bardziej skorzystać z jej obecności w oczekiwaniu na powrót matki. Kiedy matka wraca – wyraźnie się cieszą, biegną do niej, a jeśli płakały – szybko uspokajają się w jej ramionach. Matka jest zatem dla nich „bezpieczną bazą”, którą mogą opuścić, aby w potrzebie ponownie do niej wrócić. Dzieci te są w stanie separować się od opiekuna bez niepokoju o jego utratę.

2. Styl lękowo-ambiwalentny (zaabsorbowany)

Osoby z adaptacją ambiwalentno-lękową postrzegane są jako te pragnące relacji, niemalże „zalewające” drugą osobę swoimi emocjami i oczekiwaniami. Same siebie często opisują jako mało stabilne, a innych jako niedostępnych. Przyczyną rozwoju tego stylu jest chaotyczne i niekonsekwentne rodzicielstwo. Dziecko nie wie, czego spodziewać się od opiekuna, więc stara się go przy sobie zatrzymać. Obiekt przywiązania pojawia się i znika, w wyniku czego dziecko odczuwa złość lub/i lęk, obawiając się, że opiekun może nigdy nie wrócić. „Zapobiegawczo” dziecko stara się być blisko, ale jednocześnie odrzuca rodzica. W „sytuacji obcej”, kiedy matka opuszcza pokój, dzieci głośno protestują i nic nie jest w stanie ich uspokoić. Nie próbują się bawić, a na nieznaną osobę reagują jeszcze większą rozpaczą. Co ważne – kiedy matka wraca – też nie uspokajają się szybko, nie widać u nich oznak radości, okazują za to wyraźnie złość. Wydają się być owładnięte uczuciami rozpaczy i złości, i potrzebują sporo czasu, żeby się wyciszyć.

3. Styl lękowo-unikający

Styl ten kształtuje się, gdy obiekt nie jest dostępny emocjonalnie lub/i fizycznie dla dziecka. Dziecko przekonuje się, że nie istnieje obiekt, który w sytuacji trudnej może je ukoić. Kiedy obiekt jest dostępny, jest to obecność oparta na zadaniach wyznaczanych przez opiekuna. Adaptacja ta rozwija się, gdy dziecko nie jest przytulane czy zaniedbywane emocjonalnie. Opiekunowie bardzo często używają mimiki nieadekwatnej do tego, co w rzeczywistości czują, przez co dzieci mogą również mieć problem z autentycznym wyrażaniem swoich uczuć. Dziecko żyje w dużym dyskomforacie relacyjnym i izolacji emocjonalnej. W badaniu Ainworth dzieci nie protestują, kiedy matka wychodzi, na nieznaną sobie osobę reagują czasem większym ożywieniem niż na matkę. Nie zauważają też, kiedy matka wraca do pokoju. Wydaje się jakby dzieci te z jakiegoś powodu zrezygnowały z prób nawiązania kontaktu z matką, nie szukają w niej ukojenia ani poczucia bezpieczeństwa.

Późniejsze badania, m.in. Mary Main i Judith Solomon, wprowadziły czwarty styl przywiązania – styl zdezorganizowany. Styl ten pojawia się najczęściej, kiedy dziecko doświadcza traumy i jest krzywdzone przez swojego opiekuna. Mogą to również być dzieci, które nie były bezpośrednio krzywdzone, ale opiekun cierpiał z powodu nieprzepracowanej traumy. Dzieci są przewlekle rozregulowane, doświadczają lęku przed opiekunem. Rodzic jest najczęściej osobą chwiejną emocjonalnie, nieprzewidywalną, stosują dezorientującą komunikację. Dziecko posiada więc obiekt, który jako jedyny koi i krzywdzi – spotka je ze strony opiekuna to, co najlepsze (opieka i obecność), ale również to, co najtrudniejsze (przemoc, poczucie zagrożenia). Styl zdezorganizowany mogą przejawiać dzieci, których jeden rodzic jest zupełnie inny od drugiego. Dziecko może więc w sytuacjach stresowych nagle zastygać w ruchu, odwracać wzrok lub wyglądać na całkowicie wycofane, może wykazywać lęk, unikanie opiekuna, który jednocześnie może być dla nich źródłem zarówno komfortu, jak i strachu. Dzieci te potrafią nagle przerywać działania, np. zastygać w bezruchu, zachowywać się w sposób dezorientujący lub nieprzewidywalny.

Wpływ stylu przywiązania na zdrowie psychiczne na przykładach badań

Jak wykazałam w powyższej tabeli, style przywiązania bezpośrednio wpływają na zdrowie psychiczne. W 2018 zostały przeprowadzone badania pilotażowe Cezarego Żachowskiego i in., gdzie badano związek stylów przywiązania z objawami psychopatologicznymi . W badaniu wzięło udział 97 osób, w tym 12 mężczyzn i 85 kobiet w wieku od 19 do 30 lat. Wykorzystano Kwestionariusz Stylu Przywiązania oraz Ogólny Kwestionariusz Zdrowia. Cytując autorów:

Wyniki […] badań pilotażowych potwierdzają związek stylów przywiązania z objawami psychopatologicznymi. Styl bezpieczny jest predyktorem braku objawów, przez co może być traktowany jako czynnik ochrony dla objawów depresyjnych, a styl lękowy jest predyktorem zakłóceń w funkcjonowaniu społecznym i objawów somatycznych.

Karolina Ludwikowska-Świaboda w artykule „Style przywiązania w dorosłości a zdrowie psychospołeczne” opisuje relacje między stylami przywiązania a tendencjami do zaburzeń depresyjnych i lękowych. Autorka pokazuje, że styl przywiązania typu bezpiecznego wiąże się z lepszymi zdolnościami do mentalizacji i wspiera tworzenie bardziej satysfakcjonujących relacji z innymi. Osoby o bezpiecznym stylu przywiązania efektywniej radzą sobie w sytuacjach stresowych i są mniej podatne na rozwój zaburzeń depresyjnych i lękowych. Natomiast osoby z niebezpiecznymi wzorcami więzi rzadziej wykorzystują wsparcie społeczne jako skuteczny sposób radzenia sobie z trudnościami. Dodatkowo, niebezpieczne style przywiązania mogą zwiększać ryzyko pojawienia się zaburzeń depresyjnych i lękowych .

Agnieszka Wawiórko i Lidia Zabłocka-Żytka przeprowadziły badanie na młodych dorosłych, którego celem było opisanie korelatów stylu przywiązania i zdrowia psychicznego. Wyniki udowadniają, że bezpieczny styl przywiązania jest związany z lepszym zdrowiem psychicznym. Osoby o tym stylu charakteryzują się większą zdolnością do regulacji emocji, wyższą satysfakcją z relacji interpersonalnych oraz niższym ryzykiem wystąpienia zaburzeń psychicznych. Badania wskazują, że bezpieczny styl przywiązania koreluje negatywnie z objawami depresji i lęku. Z kolei pozabezpieczne style przywiązania (lękowo-ambiwalentny, unikowy, zdezorganizowany) są powiązane z większym ryzykiem problemów psychicznych. Osoby z lękowo-ambiwalentnym stylem przywiązania częściej doświadczają objawów somatycznych, niepokoju oraz depresji. Styl unikowy wiąże się z podwyższonym poziomem lęku i symptomami depresyjnymi.

Barbara Gawda i Katarzyna Czubak skoncentrowały się natomiast na korelacji stylu przywiązania z zaburzeniami osobowości . Badaniem objęto 155 osób o zbliżonym wieku i poziomie wykształcenia, z równą liczbą kobiet i mężczyzn. Badaczki użyły Kwestionariusza Stylów Przywiązaniowych Plopy, kwestionariusza Revised Experiences in Close Relationships Inventory (ECR-R) autorstwa Fraley i in., ustrukturalizowanego Wywiadu Klinicznego do Badania Zaburzeń Osobowości z osi II DSM-IV (SCID-II), oraz kwestionariusz PDQ-4 Hylera w celu potwierdzenia diagnozy cech zaburzeń osobowości. Analiza regresji wielokrotnej wykazała, że lękowy styl przywiązania jest istotnym predyktorem nasilenia cech zaburzeń osobowości, zwłaszcza osobowości depresyjnej. Styl lękowo-ambiwalentny korelował natomiast dodatnio z nasileniem cech osobowości zależnej i paranoicznej. Styl unikowy był związany z cechami osobowości schizoidalnej i schizotypowej.

W ostatnich latach pojawiło się również więcej badań eksplorujących przestrzeń mentalizacji i stylów przywiązania. Mentalizacja to zdolność osoby do rozumienia własnych i cudzych stanów mentalnych. Pozabezpieczne style przywiązania mogą prowadzić do deficytów w mentalizacji. Osoby z tymi stylami często mają trudności w rozumieniu własnych emocji oraz intencji innych ludzi, co może skutkować problemami w relacjach i zwiększoną podatnością na zaburzenia psychiczne. Na przykład, badania wskazują, że osoby z osobowością borderline mają obniżoną zdolność do mentalizacji, zwłaszcza w kontekście relacji przywiązaniowych . Wiele wskazuje na to, że kobiety z zburzeniami odżywiania wzmacniają swoje nieadaptacyjne schematy, ponieważ posiadają deficyty w obszarze mentalizowania i stylu przywiązania . Istotnym wydaje się również fakt, że osoby wysokomentalizujące z pozabezpiecznym stylem przywiązania mogą funkcjonować lepiej. Mentalizacja może bowiem pełnić rolę ochronną. Badania sugerują, że wysoka zdolność do mentalizacji może kompensować negatywne skutki niepewnego przywiązania, zmniejszając ryzyko rozwoju zaburzeń psychicznych .

Wyraźnie widać, że styl przywiązania odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu zdrowia psychicznego. Bezpieczny styl przywiązania sprzyja lepszemu funkcjonowaniu emocjonalnemu i społecznemu, podczas gdy pozabezpieczne style przywiązania mogą zwiększać ryzyko wystąpienia zaburzeń psychicznych.

Z opisanych teorii i badań wynika, że style przywiązania mają wpływ na zdrowie psychiczne. Bezpieczny styl działa ochronnie, sprzyjając regulacji emocji, zdolności do mentalizacji oraz budowaniu satysfakcjonujących relacji interpersonalnych. Pozabezpieczne style przywiązania, takie jak lękowo-ambiwalentny, unikowy czy zdezorganizowany, wiążą się z większym ryzykiem wystąpienia zaburzeń psychicznych, takich jak depresja, lęk, czy trudności w funkcjonowaniu społecznym.

Wnioski te mają kluczowe znaczenie dla pracy psychoterapeuty, szczególnie, gdy koncentruje się on na więzi i przymierzu terapeutycznym. Dzięki umiejętności rozpoznania stylu przywiązania może on podjąć pracę nad nieadaptacyjnymi schematami relacyjnymi swojego pacjenta. Terapia powinna się więc opierać na doświadczeniach korekcyjnych i wzmacniać zdolności mentalizujące pacjenta.

Jako terapeutka rodzin i par widzę, że rozumienie stylów przywiązania może pomóc parze zidentyfikować wzorce relacyjne i poprawić komunikację, a terapeucie tworzyć odpowiednie interwencje i interpretacje terapeutyczne. Teoria przywiązania może być również pomocna w psychoedukacji rodziców, by pomóc im rozwijać umiejętności odczytywania sygnałów dziecka i dostrajania się do jego potrzeb, co ma ogromne znaczenie psychoprofilaktyczne. Znajomość dynamiki więzi i stylu przywiązania jest istotne również w terapiach grupowych, szczególnie tych pracujących na procesie. Odpowiednie wsparcie i interwencje mogą pomóc osobom z pozabezpiecznymi stylami przywiązania rozwijać zdrowsze wzorce relacyjne.

Bibliografia

1. Ainsworth, M. (2017). Wzorce przywiązania: Badania nad sytuacją obcą. Gdańsk.

2. Bowlby, J. (2007). Przywiązanie. Tłum. M. Polaszewska-Nicke. Warszawa.

3. Gawda, B., & Czubak, K. (2012). Style przywiązania a cechy zaburzeń osobowości. Studia Psychologica, 12(2), 37–55.

4. Heller, D. P. (2024). Twój styl przywiązania. Tłum. I. Odorowicz-Śliwa. Łódź.

5. Jańczak, M. O. (2023). Mentalizacja, mechanizmy obronne i styl przywiązania u młodych kobiet z symptomami zaburzeń odżywiania. Psychologia Rozwojowa, 28(3), 43–58.

6. Jańczak, M. O. (2025). Mentalizacja w kontekście przywiązania. Zdolność do rozumienia siebie i innych u osób z osobowością borderline. Pobrane z: https://www.researchgate.net/publication/270890035_Mentalizacja_w_kontekscie_przywiazania_Zdolnosc_do_rozumienia_siebie_i_innych_u_osob_z_osobowoscia_borderline.

7. Ludwikowska-Świaboda, K. (2025). Style przywiązania w dorosłości a zdrowie psychospołeczne. Pobrane z: https://apcz.umk.pl/JEHS/article/view/38522.

8. Melki-Roszczyk, M. (2021). Znaczenie stylu przywiązania i rozwoju w życiu człowieka. Psychologia w praktyce, 27.

9. Papińska, A. (2021). Mentalizacja jako czynnik ochronny pomiędzy pozabezpiecznym przywiązaniem a rozwojem zaburzeń psychopatologicznych. Psychologia Rozwojowa, 26(1), 9–20.

10. Śląski, S. (2019). Style przywiązania z partnerem i przyjaciółmi a cechy osobowości kobiet współuzależnionych. Polskie Forum Psychologiczne, 24(4).

11. Wawiórko, A., & Zabłocka-Żytka, L. (2018). Style przywiązania młodych dorosłych – w poszukiwaniu korelatów zdrowia psychicznego. Psychologia Wychowawcza, 55(13).

12. Żechowski, C., i in. (2018). Style przywiązania a zdrowie psychiczne osób dorosłych w populacji ogólnej – badanie pilotażowe. Psychiatria, 15(4).